حسن حسين زاده شانه چى
94
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
عمر خويش را در اين شهر گذرانيدند . « 1 » مكتب كلامى اعتزال ، در اين شهر به رشد و تكوين رسيد و تأسيس نخستين مراكز رسمى علمى و پژوهشى در اين شهر چهرهاى كاملا علمى بدان داد . بيت الحكمهء مأمون عباسى در بغداد ، مهمترين مركز فعاليتهاى علمى غيردينى در سراسر جهان اسلام آن روزگار بهشمار مىرفت و در همين نهاد و در همين شهر بود كه شمار زيادى از كتابهاى دانشمندان قديم يونان و ايران به زبان عربى ترجمه شدند . مساجد اين شهر ، به ويژه مسجد جامع منصورى را ، كه مكان برگزارى مجالس درسى بود ، مىتوان دانشگاههاى اسلامى اين دوره تلقى كرد . بهزودى با رونق گرفتن كار ترجمه و تأليف ، و نيز توسعهء صنعت كاغذسازى ( در خود شهر بغداد كارخانه كاغذسازى وجود داشت ) ، بغداد به صورت بازار پررونق كتاب درآمد و كتابفروشىها و كاغذفروشىهاى متعددى در اين شهر پديد آمدند كه كارشان علاوهبر فروش كاغذ و كتاب ، نسخهبردارى و تكثير كتابهاى موردنياز اهل علم نيز بود . بدين ترتيب با گرد آمدن همه عناصر مؤثر در وضعيت علمى و فرهنگى يك جامعه در بغداد ، اين شهر به بزرگترين مراكز علمى جهان اسلام مبدل شد . پيش از احداث شهر بغداد ، دو شهر اسلامى عراق ، كوفه و بصره ، حوزههاى علمى فعال در عراق بودند كه ، اگرچه در كنار عظمت و شكوه بغداد از اهميت آنها كاسته شد ، ليكن در اين عصر هنوز بهعنوان دو مركز علمى كه همواره داراى گرايشها و انديشههاى متعارض بودند ، شناخته مىشدند . گذشته از گرايشهاى حزبى و سياسى ، كوفه با گرايش شديد شيعى و خارجىگرى و بصره با تمايلات عثمانى و اموى ، مشربهاى كلامى ( البته متأثر از همان گرايشهاى حزبى و سياسى ) و مكتبهاى ادبى اين دو شهر نيز پيوسته در جدال و منازعه با يكديگر
--> ( 1 ) . ر . ك : ابن خلكان . وفيات الاعيان ، ج 1 ، ص 17 ذيل شرح احوال احمد بن حنبل .